TURUNÇGİLLER
Turunçgiller (Narenciye); portakal, limon, mandarin ve altıntop (greyfurt) gibi “Citrus” cinsine ait türleri içermektedir. Zengin bir C vitamini içeriğine sahip olan turunçgil insan sağlığı için son derece önemlidir.
Taze olarak tüketiminin yanında; meyve suyu, konsantre, reçel, marmelat olarak çeşitli ürünlere işlenebildiği gibi kabuklarından da esans elde edilebilmektedir.
Gelişmiş ülkelerde işlenmiş turunçgil ürünlerinin tüketimi taze tüketimden daha büyük bir artış göstermektedir. Ayrıca modern işleme tesislerinin bulunması, tüketiminin daha kolay olması, nakliye ve depolama koşullarına uygun olması gibi faktörler bu ülkelerde işlenmiş turunçgil ürünlerinin tüketimini de artırmaktadır.
Dünyada Durum
Turunçgil yetiştiriciliği dünyada ve Türkiye’de zaman içerisinde önemli derecede gelişme göstermiştir.
Şekil 1: Dünya Turunçgil Üretimi (2005)
Portakal
|
57%
|
Mandarin
|
22%
|
Limon veLaym
|
12%
|
Diğer
|
6%
|
Greyfurt ve pomelo
|
3%
|
Kaynak: www.fao.org.(24.05.2007)
2005 yılı itibariyle dünya yaş meyve sebze üretiminin yaklaşık %21’ini turunçgiller oluşturmaktadır. Yine aynı yıl itibariyle 3.217 milyon ton olan üretim, 7,5 milyon hektar alanda yapılmaktadır. Diğer yandan üretiminin %56’sını portakal, %22’sini mandarin,%12’sini limon, %3’ünü altıntop ve pomelo, %6’sını ise diğer türler oluşturmaktadır(2). Dünyada portakal üretimi son on yılda % 30 artarak, özellikle işlenmiş portakal ürünlerine yönelme olmuştur.
2005 yılı verilerine göre Brezilya 20 milyon ton üretimle birinci sırada, 16 milyon tonluk üretimle Çin ikinci, 10 milyon tonluk üretimle ABD ise üçüncü sırada yer alırken, Türkiye 2,9 milyon tonla dünya turunçgil üretiminde 10. sırada yer almaktadır(4)(2). Turunçgil üretiminde Çin verimin düşük olmasına rağmen, üretim alanı ve üretim miktarındaki artış ile dikkat çekmektedir.Turunçgil, üretim dönemleri itibariyle dünyada birbirini takip ettiğinden yıl boyunca arzı devam edebilen bir ürün grubudur.
Yapıan araştırma sonuçlarına göre dünya üretiminin tüketimin üzerinde olması arz fazlalığının oluşmasına neden olmaktadır.Dış ticarette, kolay bozulması ve uluslar arası rekabetteki katı koşullar nedeni ile ürün en yakın pazarlara yönelmektedir. Ayrıca önemli üretici ülkelerin aynı zamanda AB üyesi olmaları bu ülkelerin turunçgil piyasasında ayrıcalıklı bir konumda yer almalarını sağlamaktadır.
Üretimin yoğun olarak yapıldığı Akdeniz Havzası ülkeleri bir araya gelerek 1950 yılında CLAM (Akdeniz Narenciye İrtibat Komitesi)’ı kurmuşlardır. İtalya’da kurulan CLAM’ın merkezi İspanya’nın Madrid şehrindedir. Türkiye bu komiteye 1989 yılında üye olmuştur. Diğer üyeler ise İspanya, Fas, İsrail, Tunus, İtalya, Kıbrıs Rum Kesimi, Yunanistan, Fransa ve Cezayir’dir. Komite her ay olağan toplantı yaparak narenciye sezonu hakkında istatistik bilgi alışverişinde bulunulmakta, yasal uygulamalar ve pazar şartlarına bağlı sorunlar ile çözüm önerileri üzerinde durmaktadır.
2005 yılı dünya ihracat rakamlarına bakıldığında, toplam ihracatın %47’sini portakal, %27’sini mandarin, %14’ünü limon, %8’ini ise altıntop’un oluşturduğu görülmektedir(Tablo 1).
Tablo 1. Türler Bazında Dünya Narenciye İhracatı (1000 ton)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Portakal
|
|
|
|
|
|
|
|
Mandarin
|
|
|
|
|
|
|
|
Limon
|
|
|
|
|
|
|
|
Greyfurt
|
|
|
|
|
|
|
|
Diğer
|
|
|
|
|
|
|
|
Toplam
|
|
|
|
|
|
|
|
Kaynak :www. Ers/usda.gov. (24.05.2007)
2004 yılı itibariyle dünya portakal ihracatında; İspanya Güney Afrika ve ABD, mandarin ihracatında; İspanya, Çin, Türkiye, altıntop ihracatında; ABD, Güney Afrika, Türkiye limon ihracatında ise İspanya, Meksika, Arjantin ve Türkiye ilk sıralarda yer almaktadır. İthalatta ise portakalda; Almanya, Fransa ve Rusya, mandarinde;Almanya, İngiltere, Fransa, altıntopda; aponya, Fransa ve Hollanda, limonda ise ABD, Rusya Federasyonu, Almanya ilk sıralarda yer almaktadır(1).
Türkiye’de Durum
Turunçgil ürünlerinde portakal, mandarin, limon, turunç ve greyfurt ülkemizde önemi zaman içinde artan kültür bitkileridir. Başlangıçta Ege ve Akdeniz kıyılarında kurulan bahçelere dikimi yapılan turunçgiller zaman içinde alanını genişleterek Karadeniz ve Marmara kıyılarına yayılmıştır. Yetiştiricilikte tür ve çeşitlere göre değişmekle beraber dekara ortalama 25-40 ağaç dikilmektedir.Modern üretim koşullarında dekara ağaç sayısı artmakta ve son yıllarda daha bilinçli bir şekilde yapılmakta ve kapama bahçeler ağırlık kazanmaktadır. 2006 yılı itibariyle Türkiye turuçgil üretiminin %47’sini portakal, %25’inin mandarin, %22’sini limon,%6’sını ise altıntop oluşturmaktadır(4).Üretimde büyük paya sahip olan Akdeniz Bölgesinde üretimin %70’i Çukurova’da yapılmaktadır.
Kaynak:TUİK
Çukurova üç alt bölgeye ayrılmıştır. Hatay’dan güneye doğru uzanan alan birinci, Adana ve çevresi ikinci, Mersin’den batıya uzanan alan da üçüncü bölgeyi oluşturmaktadır.
Şekil 2:Türkiye Turunçgil Üretimi (2006)
Portakal
|
47%
|
Mandalina
|
25%
|
Limon
|
22%
|
Altıntop
|
6%
|
Alanya ve Finike’nin de içinde olduğu üçüncü bölge Antalya yöresi olarak adlandırılmaktadır.
Tablo 2. Türkiye’de İllere Göre Turunçgil Üretimi (2006)
|
Kapladığı Alan
(Ha)
|
Toplam Agaç
Sayısı
(Adet)
|
Meyve Veren Ağaç
Sayısı
(Adet)
|
Meyve Vermeyen Ağaç
Sayısı
(Adet)
|
Üretim
(Ton)
|
Üretim
%
|
Adana
|
29.328
|
7.275.698
|
6.975.076
|
300.622
|
928.552
|
29
|
Mersin
|
26.411
|
7.635.931
|
7.224.591
|
411.340
|
860.779
|
27
|
Antalya
|
15.210
|
4.442.908
|
4.045.076
|
397.832
|
450.504
|
14
|
Hatay
|
17.319
|
5.057.203
|
4.112.773
|
944.430
|
573.213
|
18
|
Muğla
|
10.242
|
2.353.423
|
2.163.861
|
189.562
|
170.308
|
5
|
Diğer
|
13.493
|
4.977.917
|
4.515.604
|
462.313
|
237.079
|
7
|
Toplam
|
112.003
|
31.743.080
|
29.036.981
|
2.706.099
|
3.220.435
|
100
|
Kaynak : TUİK
Türkiye’de illere göre turunçgil üretimi incelendiğinde %29’unun Adana da ,%27’sının Mersin de, %14’ünün Antalya, %18’inin Hatay ve %5’inin ise Muğla’da gerçekleştiği görülmektedir.(Tablo 2).
Yetişme alanları itibariyle üretim döneminin çeşit bazında geniş bir zaman dilimine yayılmamış olması ihracat döneminin de kısa olmasına neden olmaktadır.Dünya ticaretinde ise bu süre daha uzun olmaktadır.Bunun için yeni tesis edilecek turunçgil bahçelerinde daha geççi çeşitler tercih edilerek üretim döneminin daha uzun zamana yayılması sağlanmalıdır.
Ülkemizde kişi başına yıllık 30 kg. olan tüketimin alternatif kullanım şekilleriyle birlikte gelişmiş ülkelerde olduğu gibi 40kg’a çıkartılması mümkündür. Bu durum gerçekleştiğinde ülkemizin tahmini yıllık tüketimide 2.8 milyon ton’a ulaşmış olacaktır.
Dış ticarette son üç yılda Türkiye’nin yaş meyve ve sebze ihracatının yarısının turunçgilden karşılanıyor olması turunçgil üretiminin Türkiye açısından önemini ortaya koymaktadır. Yaş meyve üretiminde üzüm ve elmadan sonra üçüncü sırada yer alan turunçgil, son tarım sayımına göre 104 bin işletmede üretilmektedir (1).
Tablo 3.Türkiye Turuçgil ve Toplam Yaş Meyve İhracatı (Miktar:1000 ton-Değer:1000$)
|
2002
|
2003
|
2004
|
2005
|
|
Miktar
|
Değer
|
Miktar
|
Değer
|
Miktar
|
Değer
|
Miktar
|
Değer
|
Limon
|
239
|
85.933
|
168
|
79.807
|
169
|
80.063
|
344
|
164.093
|
Mandarin
|
270
|
86.262
|
203
|
87.532
|
216
|
9.559
|
226
|
99.533
|
Portakal
|
190
|
56.490
|
177
|
59.021
|
134
|
51.573
|
181
|
70.571
|
Greyfurt
|
112
|
29.122
|
87
|
32.560
|
117
|
51.975
|
97
|
49.475
|
Toplam Turuçgil
|
811
|
257.807
|
635
|
258.920
|
636
|
193.170
|
848
|
383.672
|
Toplam Yaş Meyve
|
1.023
|
392.000
|
917
|
475.000
|
991
|
569.000
|
1.227
|
680.000
|
Toplam Yaş Meyve İhracatı İçinde Turuçgil İhracatının Payı(%)
|
79
|
66
|
69
|
55
|
64
|
34
|
69
|
56
|
Kaynak: www.igeme.org.tr.(24.05.2007)
Tablo 3’de yıllar itibariyle ihracat miktar ve değerindeki değişmeler görülmektedir. 2005 yılı itibariyle toplam 1.227 bin ton olan toplam yaş meyve ihracatının %69’unu turunçgil ihracatı oluşturmaktadır. Toplam turunçgil ihracatının ise %41’ini limon, %27’sini mandarin, %21’ini portakal ve %11’ini ise greyfurt oluşturmaktadır (Tablo 3).
Turunçgil ihracatı yapılan en önemli ülkeler Rusya Ukrayna, Suudi Arabistan ve Avrupa Birliği ülkeleridir. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin dağılması ve dağılma sonucunda oluşan yeni ülkelerin ekonomilerindeki düzelme ile beraber alım güçlerindeki artış bu ülkelere yapılan turunçgil ihracatının da hızla artmasına neden olmuştur. Son yıllarda turunçgil üreticisi ülkelerin sayısı hem nitelik hem nicelik olarak artması, ihracatçı, dolayısı ile de üreticisini yenilikler ve gelişmelere duyarlı olma konusunda zorlamaktadır. Türkiye’nin üretimdeki en büyük şansı ise özel iklim ve toprak şartlarına sahip olmasıdır.
2000 yılında limonda 100$/ton, portakal ve mandarinde 80$/ton, greyfurtta 72 $/ton olarak uygulanan ihracat teşvik primleri her yıl düşerek 2004 yılında limonda 42 $/ton, portakal ve mandarinde 35 $/ton, greyfurtta 30 $/ton’a gerilemiştir. Ancak 2005 yılında limon’da 50 $/ton’a, portakal-mandarin ve greyfurtta ise 40$/ton’a ihracat primi artırılmıştır .
Türkiye turunçgil ithalatı yok denecek kadar az olup 2005 yılı itibariyle 72 bin ton ithalat yapılmış olup bunun tamamına yakını Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nden yapılmıştır. Turunçgil ürünleri, dalından koparıldığı anda tüketime hazır ürünlerdir. Çabuk bozulabilir nitelikteki bu ürünleri, tüketicinin istediği tazelik, biçim ve zamanda, istediği yerde hazır bulundurmak gerekir. Bu tür ürünlerin tüketiciye ulaştırılmasında ambalajlama, depolama faaliyetleri ile ürünün pazarlanması oldukça önemlidir(5).
Genel Değerlendirme
Halen yapılan üretim 2 milyon ton olarak kabul edilirse, gelecek 15 yıl içinde bu rakamın 4 milyon ton’a ulaşacağı tahmin edilmektedir(7).Yıllar itibariyle artan turunçgil üretiminin ülke
içinde ve ihracatta en iyi şekilde değerlendirilmesi gerekmektedir. Üretimde girdi maliyetlerinin düşürülerek, sanayi ve sofra tipi üretim dengelenmeli, bunlara paralel üretici birlikleri desteklenmelidir. Çeşitliliğin artırılması, kimyasal madde kullanımında çevreye ve insan sağlığına dost iyi tarım uygulamalarının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması, Akdeniz Meyve Sineği’nin kontrol altına alınması hem ülke içerisinde hem de dünya pazarı dikkate alındığında ihracatta önemli katkı sağlayacaktır. Yaş meyve ve sebzede ürün kaybını azaltmak için hasat sonrası ürünün depolama imkânlarının ve şartlarının da iyileştirilmesi gerekmektedir.
Kaynaklar
1. Yaş Sebze, Meyve ve Kesme Çiçek İle Narenciye Üretimindeki ve İhracatındaki Sorunların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan(10.81.234.286) Esas Numaralı Meclis Araştırması Komisyonu Raporu,2006.
2. www.fao.org
3. www.batem.gov.tr
4. Türkiye İstatistik Kurumu Basılmamış Veri
5. www.ito.org.tr
6. www.zmo.org.tr
7. www.gidasanayii.com
8. www.igeme.gov.tr
TARIMSAL EKONOMİ ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ
Sayı:9 Nüsha:10 Aralık 2007
T.E.A.E - BAKIŞ
Mine HASDEMİR, TEAE |